Een lage melkproductie is één van de meest voorkomende zorgen bij mama's die borstvoeding geven en een belangrijke oorzaak van het vroegtijdig stoppen met borstvoeding. Ongeveer 35% van de mama's geeft aan zich zorgen te maken over onvoldoende melkproductie, waardoor ze flesvoeding gaan geven of eerder dan gepland stoppen met borstvoeding [1]. Gezien de cruciale rol die borstvoeding speelt in de gezondheid en ontwikkeling van baby’s – het biedt immuun bescherming, bevordert een optimale groei en vermindert het risico op chronische ziekten – is het essentieel om een lage melkproductie aan te pakken [2].
We spraken met Kate Visser, erkend verloskundige, geregistreerd verpleegkundige en IBCLC. Visser vertelde over de aanmaak van moedermelk en de rol die borstmassage kan spelen als een niet-invasieve, effectieve oplossing voor een lage melkproductie. Van de verschillende technieken ter ondersteuning van borstvoeding is borstmassage naar voren gekomen als een niet-invasieve, natuurlijke aanpak die niet alleen de melkproductie bevordert, maar ook de moeder vertrouwd maakt met de gezondheid van haar borsten [2]. Hoewel borstmassage in de klinische praktijk onderbenut is, biedt het, wanneer geïntegreerd in een uitgebreid ondersteuningsplan voor borstvoeding, onmiddellijke en lange termijn voordelen voor de melkproductie en het zelfvertrouwen van de mama. Dit artikel onderzoekt de fysiologische mechanismen die ten grondslag liggen aan borstmassage en de impact ervan op de lactatie, met de nadruk op de rol ervan in hormonale regulatie en lymfedrainage.
De aanmaak van melk en hormonale regulatie
Visser legde uit dat de melkproductie een complex fysiologisch proces is dat wordt gereguleerd door belangrijke hormonen, met name prolactine en oxytocine, die een cruciale rol spelen bij de borstvoeding. Prolactine, dat door de hypofysevoorkwab wordt afgescheiden als reactie op stimulatie van de tepel, zorgt ervoor dat de alveolaire cellen in de borst worden gestimuleerd om melk aan te maken en af te geven. De hoeveelheid vrijgekomen prolactine is recht evenredig met de frequentie en intensiteit van borstvoeding of handmatige stimulatie, waardoor consistente borststimulatie essentieel is voor het in stand houden van de melkproductie [2].
De toeschietreflex, die wordt geactiveerd door oxytocine, omvat de samentrekking van de myo-epitheelcellen rondom de alveoli in de melkklieren. Oxytocine wordt afgegeven als reactie op tactiele stimulatie van de borst, waardoor de in de alveoli opgeslagen melk via de melkkanalen naar de tepel wordt gestuwd, waar de zuigeling er toegang toe heeft. Deze reflex is cruciaal om ervoor te zorgen dat er melk beschikbaar is voor de zuigeling tijdens het voeden. Bovendien wordt de afgifte van oxytocine geassocieerd met emotionele binding tussen moeder en kind, wat de fysiologische en psychologische dimensies van borstvoeding verder versterkt.
Inzicht in een lage melkproductie
Een lage melkproductie kan het gevolg zijn van verschillende onderliggende factoren [1]. Visser zegt: „Er kunnen hormonale oorzaken zijn – we weten dat oxytocine en prolactine essentiële hormonen zijn voor het geven van borstvoeding, maar er kunnen ook veel andere hormonen een rol spelen. Insulineresistentie, verhoogde progesteronspiegels door achtergebleven placentafragmenten, verhoogde oestrogeenspiegels door ovulatie of de combinatiepil, verhoogd testosteron bij sommige vrouwen met polycysteus ovariumsyndroom en zelfs verhoogd cortisol door aanhoudende hoge stress kunnen allemaal bijdragen aan een lage melkproductie.” Deze verstoringen beïnvloeden het fijn afgestemde vraag-en-aanbodmechanisme dat de melkproductie reguleert. Bovendien geeft onvoldoende stimulatie van de borst, hetzij door onregelmatige voedingen, hetzij door onvoldoende melkafgifte, een negatief signaal aan het lichaam, waardoor de melkproductie verder afneemt. Na verloop van tijd kan deze cyclus van verminderde stimulatie en lagere melkproductie leiden tot vroegtijdige ontwenning, waardoor de baby de goed gedocumenteerde voordelen van borstvoeding misloopt, zoals versterking van het immuunsysteem, optimale voeding en psychosociale hechting [2].
De bezorgdheid over een lage melkproductie is wijdverbreid en zet moeders er vaak toe aan om bij te voeden met flesvoeding. Hoewel bijvoeding op het eerste gezicht een oplossing op korte termijn lijkt, kan het borstvoeding ondermijnen door de frequentie en effectiviteit van borststimulatie te verminderen, wat essentieel is voor het op peil houden van de melkproductie [3]. Visser merkte in het kader van het onderzoek op dat moeders die hun melkproductie als ontoereikend ervaren, eerder geneigd zijn om vroegtijdig te stoppen met borstvoeding geven, wat ingrijpende gevolgen op de lange termijn kan hebben voor zowel de gezondheid van de mama als die van de baby [4].
Borstmassage als natuurlijke methode om een lage melkproductie aan te pakken
Borstmassage biedt een niet-invasieve methode om de melkproductie te bevorderen door de bloedcirculatie te verbeteren, de lymfedrainage te stimuleren en de melkkanalen te prikkelen. In een klinische setting constateerden Divya et al. (2016) dat borstmassage het volume van de afgekolfde melk bij mama's van baby’s op neonatale intensive care-afdelingen (NICU’s) aanzienlijk deed toenemen [5]. Visser legt uit: “Borstmassage is een zeer ondergewaardeerde interventie die een lage melkproductie op twee manieren kan verbeteren: hormonaal en door het vrijkomen van melk.” Borstmassage speelt een rol bij het stimuleren van de afgifte van prolactine en oxytocine, twee hormonen die essentieel zijn voor een succesvolle borstvoeding. Onderzoek heeft aangetoond dat handmatige borststimulatie door middel van massage het prolactinegehalte kan verhogen, met name in de vroege postpartumperiode wanneer de melkproductie op gang komt [1]. Evenzo bevordert borstmassage de afgifte van oxytocine, waardoor de melkafgifte en -stroom verbeteren [5]. Door deze hormonale omgeving te optimaliseren, speelt borstmassage een cruciale rol bij het op peil houden van de melkproductie op de lange termijn [6].
Borstmassage stimuleert niet alleen de melkproductie, maar vergroot ook de kennis van de moeder over de anatomie van de borst en de algehele gezondheid ervan. De tactiele band die door de massage ontstaat, zorgt voor meer zelfvertrouwen bij het geven van borstvoeding en bevordert het gevoel van eigenwaarde van de moeder [5]. “Vóór het geven van borstvoeding worden borsten geassocieerd met dit van nature seksuele deel van ons lichaam. Afgezien van een zelfcontrole van de borsten, hebben de meeste vrouwen nog nooit hun borsten aangeraakt”, legt Visser uit. Ze voegt eraan toe dat vrouwen die zich meer op hun gemak voelen bij het aanraken van hun borsten, vaak zelfverzekerder zijn, openstaan voor interventie of ondersteuning wanneer dat nodig is, en betere resultaten boeken bij het geven van borstvoeding.
Borstmassage is het meest effectief wanneer deze wordt gecombineerd met andere methoden ter ondersteuning van de borstvoeding, zoals frequent borstvoeding geven, zorgen voor de juiste aanlegtechnieken en het gebruik van borstkolven. Het combineren van massage met handmatig kolven of het gebruik van een borstkolf leidt tot een vollediger lediging van de borst, wat essentieel is voor het stimuleren van een continue melkproductie [3]. Op deze manier fungeert borstmassage als een waardevol onderdeel van een uitgebreide strategie ter ondersteuning van borstvoeding, die zowel onmiddellijke verbeteringen in de melkstroom als langetermijnvoordelen voor de duurzaamheid van de melkproductie biedt.
Naast de hormonale voordelen bevordert borstmassage de lymfedrainage, een belangrijk proces bij het voorkomen van stuwing en verstopte melkkanalen – twee aandoeningen die de melkstroom ernstig kunnen belemmeren [5]. Een verbeterde doorbloeding van het borstweefsel zorgt ervoor dat de melk effectiever wordt afgegeven en dat essentiële voedingsstoffen de melkklieren bereiken, wat een duurzame melkproductie op lange termijn ondersteunt [(5)]. De integratie van borstmassage in de lactatiezorg optimaliseert niet alleen de fysiologische omstandigheden voor succesvolle borstvoeding, maar vermindert ook het risico op complicaties die de melkstroom kunnen verstoren.
Onvoldoende gebruik van borstmassage bij borstvoedingsondersteuning
Ondanks de bewezen effectiviteit wordt borstmassage in de klinische praktijk nog steeds te weinig toegepast. Kate merkt op dat borstmassage naar haar ervaring zowel door mama's als door zorgverleners te weinig wordt toegepast: „zelfs als er informatie over wordt gegeven, lijkt het soms te simpel, alsof het te mooi is om waar te zijn”. Verder onderzoek wijst uit dat veel zorgverleners onvoldoende zijn opgeleid om de juiste borstmassagetechnieken aan te leren, en dat mama's zich vaak niet bewust zijn van de voordelen ervan [3]. Culturele barrières en ongemak bij het handmatig manipuleren van de borsten beperken de toepassing van deze kosteneffectieve en toegankelijke interventie nog verder [4]. Gezien de aanzienlijke voordelen van borstmassage, betekent het onder benutten ervan een gemiste kans in het bieden van holistische ondersteuning bij borstvoeding.
Het integreren van voorlichting over borstmassage in prenatale cursussen en postnatale zorg heeft het potentieel om de resultaten van borstvoeding aanzienlijk te verbeteren [5]. Zorgverleners spelen een cruciale rol bij het promoten van borstmassage als onderdeel van een uitgebreide strategie voor borstvoedingsondersteuning. Door mama's voor te lichten over deze techniek, kunnen zorgprofessionals vrouwen in staat stellen om veelvoorkomende uitdagingen bij borstvoeding, zoals een lage melkproductie en stuwing, effectiever aan te pakken [3]. De eenvoud van borstmassage en de toegankelijkheid ervan maken het een ideale interventie voor een breed scala aan situaties, met name in gebieden waar de toegang tot lactatiekundigen of andere gespecialiseerde zorg beperkt kan zijn.
Als niet-invasieve, goedkope methode kan borstmassage gemakkelijk door mama's worden toegepast [6]. Visser merkt op: „De mama kan de massage op verschillende manieren bewust uitvoeren, bijvoorbeeld door in de richting van de tepel te strijken of met een Lactamo-bal.” Deze toegankelijkheid maakt het een bijzonder waardevol hulpmiddel bij het aanpakken van een lage melkproductie in situaties waar de toegang tot medische ingrepen of professionele lactatieondersteuning beperkt is [6]. Bovendien biedt borstmassage psychologische voordelen door de angst van de mama te verminderen en het vertrouwen in borstvoeding te vergroten [4]. De praktijk stelt mama's in staat een actieve rol te spelen bij het aanpakken van uitdagingen op het gebied van borstvoeding, wat op zijn beurt hun algehele borstvoedingservaring verbetert.
Borstmassage is een waardevol en onderbenut hulpmiddel bij de behandeling van een lage melkproductie en biedt een reeks fysiologische en psychologische voordelen. Door de bloedsomloop te verbeteren, de afgifte van essentiële lactatiehormonen te stimuleren en de lymfedrainage te bevorderen, speelt borstmassage een cruciale rol bij zowel de onmiddellijke verbetering van de melkstroom als het behoud van de melkproductie op de lange termijn. In combinatie met andere technieken ter ondersteuning van borstvoeding vormt borstmassage een belangrijk onderdeel van een alomvattende lactatiestrategie.
Het feit dat borstmassage momenteel te weinig wordt toegepast, onderstreept de noodzaak van meer voorlichting en training voor zorgverleners en mama's. Door borstmassage op te nemen in de standaardzorg rondom borstvoeding kunnen de resultaten van borstvoeding worden verbeterd, kan het aantal borstvoeding gerelateerde complicaties worden verminderd en kunnen mama's meer zeggenschap krijgen over hun borstvoedingsproces. Om deze redenen zouden zorgverleners borstmassage actief moeten aanbevelen als onderdeel van hun protocollen voor borstvoedingsondersteuning, zodat mama's over de middelen beschikken die ze nodig hebben om hun borstvoedingsdoelen te bereiken.
Referenties
- Anderson L, Kynoch K, Kildea S, Lee N. Effectiveness of breast massage for the treatment of women with breastfeeding problems: a systematic review. JBI Database System Rev Implement Rep. 2019 Aug;17(8):1668-1694. doi: 10.11124/JBISRIR-2017-003932. PMID: 31135656.
- Kent JC, Prime DK, Garbin CP. Principles for maintaining or increasing breast milk production. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2012 Jan;41(1):114-21.
- Divya A, Viswanath L, Philip A. Effectiveness of Breast Massage on Expression of Breast Milk among Mothers of Neonates Admitted in Neonatal Intensive Care Unit. J South Asian Feder Obst Gynae 2016;8(1):1-4.
- Kent JC, Prime DK, Garbin CP. Principles for maintaining or increasing breast milk production. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2012 Jan;41(1):114-21.
- Divya A, Viswanath L, Philip A. Effectiveness of Breast Massage on Expression of Breast Milk among Mothers of Neonates Admitted in Neonatal Intensive Care Unit. J South Asian Feder Obst Gynae 2016;8(1):1-4.
- Kent JC, Prime DK, Garbin CP. Principles for maintaining or increasing breast milk production. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2012 Jan;41(1):114-21.
